Nederlandse Vereniging voor Medische Geschiedenis

Jan Nassy’s Ex Libris: 20e eeuwse context uit mijn boekenkast

4 december 2018, door Jan Nassy
1
/
4

Voor alle duidelijkheid: het staat wel mooi in het vignet van deze rubriek, maar voor mijn eigen boeken heb ik nog steeds niet zo’n eigendomsmerkje.  Graag had ik het eigenhandig ontworpen, echter: vind maar eens een goed motto. Bij artsen kom je Mooi Latijn tegen, maar het lijkt soms zo ongelukkig gekozen. Neem nou “Suaviter in modo”, dat zoiets betekent als “Ik breng het beschaafd”. Tja. De andere helft, “Fortiter in re” (Ik ben echt een harde) kun je dan maar beter weglaten. Ook zag ik eens het ex libris van een chirurg. Naast de obligate esculaap plus hand-met-lancet stonden een brandende kaars en het motto “In serviendo consumor” (Al dienend brand ik op).  Wat een arbeidsethos, maar kwam hij ooit nog aan lezen toe?

 

Laat ik niet afdwalen: De NVMG-cursus van dit jaar behandelt de medische geschiedenis van de twintigste eeuw. Over de context van die eeuw noemde ik u in een eerdere bespreking (Stamtafel, nov. 2017) al de boeken van Philipp Blom over de perioden 1900-1914 en 1918-1938. Dat die waanzinnige eeuw gebrandmerkt is door twee wereldoorlogen wisten we al. De meesten van ons zijn ermee opgegroeid, maar hoewel die piketpaaltjes (vóór de oorlog, ín de oorlog, ná de oorlog) ons met de paplepel werden ingegoten is het verrassend hoe weinig kennis we werkelijk meekregen.

 

Zelf ben ik van net na de oorlog (december 1945).  Over dat jaar verscheen in 2013 een prachtige “biografie” geschreven door Ian Buruma (oorspronkelijke titel: Year Zero. The History of 1945). Dit fraai gecomponeerde, en passant door de hele 20e-eeuwse wereldgeschiedenis meanderende boek begint en eindigt met het verhaal van zijn vader, die als dwangarbeider in 1945 de vernietiging van Berlijn overleeft en op oudejaarsnacht 1989 onder de Brandenburger Tor door een rotje recht tussen de ogen wordt getroffen (gelukkig niet echt ernstig).

Maar het echte begin, voorafgaand aan de inhoudsopgave, is een citaat van Walter Benjamin met een griezelig mooie omschrijving van het begrip “vooruitgang”.

Met uitzonderlijke helderheid, humor en menselijke details schrijft Buruma deze geschiedenis. Ook uitzonderlijk: het boek is voortreffelijk vertaald en helemaal achterin op pagina 381 bedankt hij zijn vertaler daarvoor uitvoerige en gemotiveerd. Klasse.

 

Dan twee boeken die ik net uit heb, beide handelend over de oorlog. Geen strikt historische studies, eerder literair vormgegeven verslaggeving, maar zo meeslepend mooi en tegelijk gruwelijk beschreven, dat zowel pestdamp als bloesemgeur je tussen de bladzijden tegemoetkomen. Ik heb het over Kaputt  en De huid (La pelle) van Curzio Malaparte.

 

Curzio Malaperte (K.E. Suckert) (1898-1957)

 

De Italiaan Malaparte, pseudoniem van Kurt Erich Suckert (1898-1957), vecht als jongeman in de Eerste Wereldoorlog voor Frankrijk en Italië, waarna hij voor zijn land in diplomatieke dienst treedt, aanvankelijk als cultureel attaché in Warschau. Zijn eerste internationale bestseller verschijnt in 1931 in het Frans: Technique du coup d’ Etat. Het boek haalt al snel de 27e druk en wordt in 6 talen vertaald, waarna de Italiaanse en Russische censoren het meteen verbieden. Malaparte belandt in een Romeinse gevangenis en wordt verbannen. Door bemiddeling van Mussolini’s schoonzoon graaf Ciano komt hij in 1935 vervroegd vrij. Hij begint in de tweede wereldoorlog als oorlogscorrespondent en Italiaans verbindingsofficier in Roemenië en de Sovjet Unie, waarna hij in Finland, het Gouvernement-General Polen en Zweden terechtkomt. Over zijn oorlogservaringen uit die periode gaat Kaputt, dat in 1944 verschijnt. Het wordt al snel zijn tweede internationale succes.

 

Als Mussolini in 1943 ten val komt, wordt Malaparte weer gearresteerd, na een week vrijgelaten en eind 1943 en begin 1944 volgen nog twee arrestaties, nu door de Amerikanen.

Na snelle vrijlating wordt hij verbindingsofficier bij de Geallieerden en maakt zo de bevrijding van Italië mee.  Over die periode verschijnt in 1949 La Pelle, zijn derde bestseller, die nu door het Vaticaan verboden wordt. De eerste Nederlandse vertaling volgt in 1951, maar die is wel …”gemanipuleerd, om niet te zeggen opgeschoond”.

 

Alleen om deze bespreking binnen de perken te houden weersta ik de verleiding van het citeren, maar stel u de leeservaring voor als een duik in een onweerstaanbaar bad van bloed, briljante conversaties, zweet, zieke geesten, Europese cultuur en destructiedrift, waan, weerzin en wording van de geschiedenis, eloquent, ironisch – soms satirisch – verteld, geschoold door Dante, Machiavelli, Boccaccio en vele andere Klassieken. Onthutsend prachtig!

 

Tot slot nog wat echte academische èn mooie geschiedschrijving over de 20e eeuw.

Timothy Snyder (geb. 1969), hoogleraar geschiedenis aan Yale University en gespecialiseerd in Midden- en Oost-Europa, schreef twee boeken over terreur en oorlog in ons werelddeel, die u een ruimer en deels ook nieuw perspectief op die tijden en gebeurtenissen geven in een pakkend gecomponeerde tekst met grote – maar nauwkeurige! – overzichten en analyses, maar ook huiveringwekkende persoonlijke details. Bloedlanden gaat over de gebieden, waar het overgrote deel van de door Stalin en Hitler bevolen uitroeiingen plaatsvonden, Zwarte aarde  is een geschiedenis van de Holocaust.  Lees deze boeken vooral als u denkt dat u die geschiedenissen al kent.

 

Timothy Snyder (1969-)

 

Last but not least: Een klein monument voor de vorige eeuw. Tony Judt (1948-2010), Engels-Amerikaans hoogleraar geschiedenis maakte dit boek samen met zijn 20 jaar jongere vriend en collega Snyder. In 2008 werd bij Judt ALS vastgesteld en op de hielen gezeten door deze slopende ziekte schreven ze een schitterend, erudiet en ontroerend amalgaam van (auto)biografie en ideeëngeschiedenis. Zeldzaam mooi.

 

Tony Judt (1948-2010)

 

Volgende keer echte medische geschiedenis: Hoe Siddharta Mukherjee Rotterdamse onderzoekers beledigt, Floor Haalboom haar sporen nalaat en vertalers de lezer irriteren.

1
/
4
Curzio Malaperte (K.E. Suckert) (1898-1957)
Timothy Snyder (1969-)
Tony Judt (1948-2010)