Nederlandse Vereniging voor Medische Geschiedenis

Jan Nassy’s Ex Libris: Vragen, vragen, vragen

20 november 2019, door Jan Nassy
1
/
1

 

 

Op Urk hebben we in ons Trefpunt Medische Geschiedenis ook een paar planken Literatuur & Geneeskunde.

Ik krijg er regelmatig vuile handen (stof!), maar soms zit er ineens historisch stofgoud aan mijn vingers.Of glanst dit boek me pas toe na het schitterende college over anatomie van Gert-Jan Kleinrensink, waarmee de NVMG-cursus van 2019 begon?

 

 

 

 

Johan van der Woude ‘s historische roman Anatomie verschijnt in het voorjaar van 1942 en heeft als ondertitel Een episode uit de geschiedenis der chirurgie.
Vrijwel meteen staat er een uitvoerige recensie in de Telegraaf, [1] waarvan u hieronder een fragment ziet.

 

 

De zeergeleerde J. van Gils [2] weet er enkele maanden later met een paginagroot stuk in het NTvG [3] óók wel raad mee:

Anatomie is geen onderdeel van alleen chirurgie; dat is een leken-misverstand van de auteur. Ook die illustratie op het stofomslag deugt niet. Felrood bloed in stralen ziet men wel in het abattoir, maar niet in de snijkamer, zo verwijt hij Snapper.[4]

Wist Van Gils niets van de nauwe verwantschap van anatomie en chirurgie toentertijd?
Had hij geen oog voor expressionisme en symbolisme in de beeldende kunst?

 

Het boek gaat immers over die geruchtmakende periode – eind 18e en begin 19e eeuw – waarin grafschennis en zelfs moord een lucratieve bron vormden van anatomisch materiaal voor het medisch onderwijs.

 

Het bijzondere van deze eerste druk is, dat de schrijver inzage geeft in zijn historische bronnen. Achterin het boek vinden we een degelijke lijst van geraadpleegde literatuur.

 

Zou Van der Woude over deze geschiedenis tips van zijn vriend Vestdijk hebben gekregen?

 

Hoe dan ook: Robert Knox (1791-1862)[5], één van de hoofdpersonen in het boek, een beroemd anatoom, was in Edinburgh docent met een erkend eigen opleidingsinstituut, die jaar op jaar volle zalen trok ten koste van universitaire collega’s.

 

 

De “flyer” van Robert Knox voor zijn cursusjaar 1828 – 1829

 

 

Hoe zijn glansrijke docentenloopbaan teloorging (collegiale jaloezie, eigen arrogantie en volkswoede) wordt pakkend beschreven. 

De roman wordt in 1952 herdrukt, maar onder een andere titel (Schandaal om dokter Knox) en met een heel andere illustratie op het stofomslag.[6] 

We zien nu een kalende, zwaar bebrilde en streng kijkende geleerde in vroeg-negentiende-eeuws tenue met naast zich het ogenschijnlijk los in de lucht zwevende skelet van een onderarm plus hand. Het getekende portret lijkt goed op de beschrijving die Van der Woude van Knox’ uiterlijk geeft, maar waarom hangt er zo’n armskelet naast?

Binnenin het boek zijn ook wat veranderingen zichtbaar. De inleiding van de schrijver zelf is vervangen door het opstel “Rondom een oude strafzaak”[7] over Knox en zijn moordende lijkenleveranciers Burke en Hare.

 

 

De literatuurlijst aan het eind is verdwenen; in plaats daarvan bevat het boek nu enkele pagina’s illustraties (portretten en Edinburghse locaties), maar zonder bronvermelding.

 

Tot slot nog een anatomische uitsmijter: bij het verzamelen van materiaal voor dit stuk vond ik op de website van de New York Academy of Medicine deze gravure met het portret van Robert Knox. Van der Woude en zijn tweede illustrator moeten iets dergelijks hebben gezien.
Zelfs het blinde en misvormde linkeroog van Knox (als gevolg van pokken) is duidelijk weergegeven. Maar let vooral ook op zijn pose met dat armskelet!

 

 

Dit is een iconisch portret. Knox dacht terug aan een plaatje uit 1543!
U nu ook?
 
Jan Nassy
15 nov. 2019

 

 

Noten

 

[1] 14 april 1942. Sleeswijk (1879 – 1969) was hoogleraar hygiëne aan de T.H. Delft.

[2] Jan (Johan Baptist Franciscus) van Gils, 1877-1945, promoveerde in 1917 in Leiden bij van Leersum op het proefschrift “De dokter in de oude Nederlandsche toneelliteratuur” en schreef ook daarna nog diverse medisch-historische beschouwingen over literatuur en beeldende kunst.

[3] https://www.ntvg.nl/system/files/publications/1942118430001a.pdf

[4] Rein W. Snapper, graficus (1907 – 1988).

[5] Zie voor een mooie – zij het niet geheel foutloze – biografische schets de Britse Wikipedia-pagina over hem.

[6] Van de graficus Fons Montens (1916 – 2003).

[7] Schrijver daarvan is de Utrechtse hoogleraar criminologie G. Th. Kempe (1911 – 1971).

1
/
1
Johan van der Woude ‘s historische roman Anatomie